Essay IV — Geraakt worden en antwoorden
Over opvoeden als resonantierelatie
Soms zegt een kind iets waardoor een ouder even stilvalt.
Niet noodzakelijk iets groots.
Misschien alleen:
Maar papa, waarom doe jij dat dan zelf wel?
Of:
Je vraagt altijd hoe het met me gaat, maar volgens mij luister je niet echt naar mijn antwoord.
Er zijn verschillende manieren om zo’n opmerking te horen.
We kunnen onmiddellijk uitleggen waarom het kind de situatie niet helemaal begrijpt.
We kunnen ons verdedigen.
We kunnen corrigeren wat feitelijk niet klopt.
En soms is dat terecht.
Maar er kan ook iets anders gebeuren.
Een zin die aanvankelijk alleen van de ander kwam, blijft even hangen.
Niet omdat alles eraan waar hoeft te zijn.
Maar omdat iets ervan ons heeft bereikt.
En misschien merken we later, wanneer het gesprek allang voorbij is, dat we er nog steeds over nadenken.
Dan heeft het kind niet alleen gesproken.
Er is iets aangekomen.
Wanneer iets werkelijk aankomt
We horen de hele dag woorden.
De meeste gaan voorbij.
Een vraag wordt beantwoord. Een mededeling geregistreerd. Een afspraak gemaakt. Een instructie gegeven.
Dat is nodig. Geen relatie kan bestaan wanneer ieder woord ons diep zou raken.
Maar soms gebeurt er meer.
Iemand zegt iets en we merken dat we niet eenvoudig kunnen doorgaan alsof het niet gezegd is.
Dat hoeft niet aangenaam te zijn.
Een opmerking kan ontroeren.
Maar ook schuren.
Een vraag kan ons blij maken.
Maar ook onzeker.
Soms worden we geraakt door de genegenheid van een kind.
Soms juist door zijn boosheid.
En soms door een eenvoudige waarneming waarvan we zelf nog niet hadden gezien dat zij waar kon zijn.
Misschien begint daar een bijzondere vorm van betrekking.
Niet wanneer mensen alleen informatie uitwisselen.
Maar wanneer iets van de een werkelijk betekenis krijgt in de ander.
Een stem die antwoordt
In het vorige essay zagen we dat een kind pas werkelijk kan antwoorden wanneer zijn antwoord niet bij voorbaat het onze hoeft te zijn.
Dat wordt hier nog belangrijker.
Want stel dat een ouder alleen geraakt kan worden door wat hij graag hoort.
Door dankbaarheid.
Door instemming.
Door herkenning.
Dan is er wel contact, maar de ruimte waarin de ander werkelijk kan spreken blijft klein.
Een antwoord wordt juist interessant omdat het ergens vandaan komt waar wij niet volledig over beschikken.
Uit een ander leven.
Een andere ervaring.
Een andere blik op dezelfde gebeurtenis.
Daarom kan een kind iets teruggeven wat een ouder zelf niet had kunnen bedenken.
Zo heb ik dat nooit gezien.
Die zin kan ongemakkelijk zijn.
Maar misschien is hij ook een teken dat er iets tussen twee mensen gebeurt wat geen van beiden alleen had kunnen voortbrengen.
De een spreekt.
De ander wordt geraakt.
En antwoordt op zijn beurt.
Niet als echo.
Maar met een eigen stem.
Resonantie
De Duitse socioloog Hartmut Rosa gebruikt voor een dergelijke kwaliteit van betrekking een woord dat gemakkelijk zachter klinkt dan hij het bedoelt:
resonantie.
We kennen het woord uit de muziek.
Iets klinkt en iets anders begint mee te klinken.
Maar tussen mensen gaat het niet eenvoudig om hetzelfde geluid.
Juist niet.
Voor Rosa ontstaat resonantie wanneer iets of iemand ons werkelijk raakt, wij daarop met een eigen stem kunnen antwoorden en er in die betrekking iets gebeurt waardoor onze verhouding tot onszelf, de ander of de wereld verandert.
Dat kan tussen mensen gebeuren.
Maar ook in onze verhouding tot muziek, natuur, werk, geloof of andere delen van de wereld waarin wij leven.
Resonantie is daarom meer dan prettig contact.
En ook meer dan emotionele intensiteit.
Er gebeurt iets wederkerigs.
Ik word aangesproken.
Ik antwoord.
En juist doordat mijn antwoord niet volledig vastligt, kan ook de betrekking zelf iets nieuws voortbrengen.
Voor opvoeden is dat een opmerkelijke gedachte.
Want een kind is vanaf het begin niet alleen iemand op wie wij inwerken.
Het werkt ook op ons in.
Niet hetzelfde hoeven zeggen
Dat wordt misschien het duidelijkst wanneer ouder en kind het niet met elkaar eens zijn.
We denken bij een goede relatie gemakkelijk aan harmonie.
Aan elkaar begrijpen.
Aan weinig conflict.
Aan ongeveer dezelfde waarden en verwachtingen.
Dat kan kostbaar zijn.
Maar overeenstemming is niet hetzelfde als resonantie.
Een kind dat automatisch zegt:
Ja, papa.
kan minder werkelijk antwoorden dan een kind dat zegt:
Daar ben ik het niet mee eens.
Het verschil zit niet in het woord ja of nee.
Ook instemming kan een volkomen eigen antwoord zijn.
En tegenspraak kan gedachteloos of reflexmatig worden.
De vraag is eerder:
komt er werkelijk iemand aan het woord?
Iemand die ontvangen heeft wat de ander zei, maar er niet eenvoudig in verdwijnt.
Dan kan verschil juist relationeel betekenis krijgen.
Een vader zegt wat hij belangrijk vindt.
Zijn dochter luistert.
Zij denkt er anders over.
Zij probeert uit te leggen waarom.
De vader luistert opnieuw.
Misschien blijft hij bij zijn standpunt.
Misschien zij ook.
En toch kan er iets veranderd zijn.
Niet noodzakelijk hun mening.
Wel hun verstaan van elkaar.
Misschien is resonantie daarom soms hoorbaar in harmonie.
Maar soms juist in een verschil dat niet onmiddellijk hoeft te worden opgelost.
Wanneer ook de ouder verandert
Opvoeding wordt vaak beschreven vanuit wat er met het kind moet gebeuren.
Het moet leren.
Groeien.
Grenzen leren kennen.
Verantwoordelijkheid ontwikkelen.
Zich leren verhouden tot anderen.
Dat is begrijpelijk. De ouder draagt immers een bijzondere verantwoordelijkheid voor het kind en niet andersom.
Maar wie jarenlang een kind opvoedt, blijft zelf zelden volledig dezelfde.
Kinderen stellen vragen waarop ouders geen antwoord hadden voorbereid.
Ze raken kwetsbaarheden waarvan een ouder misschien dacht dat hij ze allang achter zich had gelaten.
Ze brengen vreugde.
Angst.
Trots.
Ergernis.
Verwondering.
En soms houden zij hun ouders onbedoeld een spiegel voor.
Waarom word jij eigenlijk altijd zo boos als ik dat doe?
Waarom vind je het zo belangrijk wat andere mensen hiervan denken?
Je zegt dat ik eerlijk moet zijn. Mag ik dan ook eerlijk tegen jou zijn?
Het kind hoeft daarin niet gelijk te hebben.
Maar de vraag kan wel iets openen.
Dan blijkt opvoeden geen eenrichtingsverkeer waarin een gevormde volwassene een nog ongevormd kind modelleert.
De asymmetrie blijft.
De verantwoordelijkheid blijft.
Maar binnen die asymmetrie kan iets wederkerigs ontstaan.
Het kind groeit aan de ouder.
En soms groeit de ouder ook aan het kind.
Wat niet gemaakt kan worden
Juist hier verschijnt een grens.
Een ouder kan veel doen om een gesprek mogelijk te maken.
Tijd vrijhouden.
Een telefoon wegleggen.
Een vraag stellen.
Niet onmiddellijk onderbreken.
Proberen te luisteren.
Terugkomen op iets wat eerder verkeerd ging.
Maar hij kan niet besluiten:
Nu zullen wij elkaar werkelijk ontmoeten.
Hij kan nabijheid organiseren.
Maar geen ontmoeting produceren.
Dat zagen we eerder al.
Bij resonantie wordt duidelijk waarom die grens zo belangrijk is.
Wat mij werkelijk raakt, kan ik niet volledig vooraf bestellen.
En het antwoord van een ander is alleen werkelijk diens antwoord wanneer ik het niet volledig heb voorgeschreven.
Dat maakt opvoeden soms frustrerend.
We kunnen voorwaarden proberen te scheppen voor een goed gesprek en merken dat er niets gebeurt.
We kunnen eindelijk tijd hebben en een kind horen zeggen:
Ik heb nu geen zin om te praten.
En op een ander moment, wanneer het helemaal niet uitkomt, begint het ineens te vertellen.
Misschien is dat niet alleen een praktisch ongemak.
Misschien herinnert het ons eraan dat ontmoeting een element bevat dat zich niet volledig laat organiseren.
Rosa gebruikt daarvoor een moeilijk Duits woord:
Unverfügbarkeit.
Wat ons werkelijk raakt en tot antwoorden brengt, staat niet volledig tot onze beschikking.
Juist daarom kan het ons ook verrassen.
Intensiteit is nog geen goedheid
Maar hier moeten we voorzichtig worden.
Want wanneer twee mensen sterk op elkaar reageren, betekent dat nog niet dat er iets goeds tussen hen ontstaat.
Mensen kunnen elkaar ook meeslepen.
Angst kan overslaan.
Woede kan woede oproepen.
Een ouder kan de onzekerheid van een kind zo sterk voelen dat hij zelf steeds onrustiger gaat handelen.
Het kind voelt die onrust en wordt daardoor nog onzekerder.
Wat tussen hen gebeurt is dan intens.
Wederzijds zelfs.
Maar intensiteit is nog geen relationele goedheid.
Dat onderscheid is belangrijk.
Want een levende relatie vraagt meer dan dat mensen elkaar kunnen raken.
Zij roept ook vragen op naar wat zij elkaar aandoen.
Naar verantwoordelijkheid.
Naar betrouwbaarheid.
Naar grenzen.
Naar recht doen aan degene die afhankelijker of kwetsbaarder is.
Daarmee komt naast resonantie een andere dimensie in beeld.
Niet alleen:
bereiken wij elkaar?
Maar ook:
wat ontstaat er tussen ons wanneer wij elkaar bereiken?
En:
doet wat daar ontstaat recht aan de ander?
Juist in opvoeding kan die tweede vraag niet worden gemist.
Een kind en een ouder zijn immers niet eenvoudig twee gelijkwaardige gesprekspartners.
De ouder draagt een verantwoordelijkheid die het kind niet in dezelfde mate draagt.
Daarom kan een beroep op wederkerigheid nooit betekenen dat het kind verantwoordelijk wordt gemaakt voor het emotionele evenwicht van de ouder.
Resonantie heft asymmetrie niet op.
Misschien maakt zij juist voelbaar hoe zorgvuldig wij ermee moeten omgaan.
Wanneer we elkaar niet bereiken
Er zijn ook momenten waarop niets resoneert.
Een vraag valt dood.
Een kind haalt zijn schouders op.
Een ouder probeert iets uit te leggen en merkt dat ieder woord de afstand groter maakt.
Soms spreken twee mensen veel en bereiken zij elkaar nauwelijks.
Soms reageren zij juist voortdurend op elkaar.
De een verheft zijn stem.
De ander trekt zich terug.
Dat terugtrekken maakt de eerste nog dringender.
De druk neemt toe.
De ander sluit zich verder af.
Er is volop wederzijdse beïnvloeding.
Maar weinig ontmoeting.
Dat onderscheid is misschien belangrijker dan het lijkt.
Niet iedere wederzijdse reactie is een antwoord.
Niet iedere intensiteit is verbondenheid.
Niet ieder conflict is een teken dat twee mensen werkelijk bij elkaar zijn aangekomen.
Soms ontstaat een patroon waarin beide mensen steeds sterker reageren op wat hun eigen angst, irritatie of verwachting in de ander oproept.
Dan wordt de ander nauwelijks nog gehoord.
Hij wordt vooral de aanleiding voor mijn volgende reactie.
Misschien is het juist dan nodig dat iemand niet onmiddellijk terugkaatst.
Dat er ergens ruimte ontstaat.
Een stilte.
Een vraag.
Een poging om opnieuw te horen wat de ander eigenlijk zei.
Niet als techniek waarmee resonantie alsnog kan worden afgedwongen.
Maar als mogelijkheid om het patroon even niet verder te versterken.
Beschikbaar voor het onverwachte antwoord
Daarmee keren we terug naar het kind dat aan het begin iets zei waardoor zijn ouder stilviel.
Je vraagt altijd hoe het met me gaat, maar volgens mij luister je niet echt naar mijn antwoord.
Misschien klopt die zin maar gedeeltelijk.
Misschien is hij onrechtvaardig geformuleerd.
Misschien vergeet het kind alle keren dat er wél werd geluisterd.
Een ouder hoeft zichzelf niet onmiddellijk schuldig te verklaren om geraakt te mogen worden.
Hij kan zelfs antwoorden:
Ik denk dat je me daarin niet helemaal recht doet.
Maar misschien kan hij daarna ook vragen:
Wanneer heb jij dat dan zo ervaren?
Op dat moment gebeurt iets kleins.
De ouder geeft zijn eigen positie niet op.
Het kind hoeft zijn ervaring niet in te trekken.
Geen van beiden weet precies waar het gesprek zal eindigen.
Maar er is ruimte ontstaan waarin twee stemmen werkelijk aanwezig kunnen zijn.
Misschien is dat wat opvoeden soms van ons vraagt.
Niet dat we ophouden richting te geven.
Niet dat alle antwoorden even goed worden.
Niet dat ouder en kind dezelfde verantwoordelijkheid dragen.
Maar wel dat wij zó aanwezig proberen te zijn dat het antwoord van de ander ons werkelijk kan bereiken.
Want misschien wordt een kind niet alleen mens doordat wij tot hem spreken.
Misschien groeit het ook doordat het ervaart dat zijn stem iets kan betekenen in de relatie waarvan het deel uitmaakt.
En misschien verandert ook de ouder juist daar.
Niet doordat hij zijn verantwoordelijkheid verliest.
Maar doordat verantwoordelijkheid iets anders blijkt te zijn dan het laatste woord moeten hebben.
Dan wordt de vraag:
Kan ik zo aanwezig zijn dat jouw antwoord mij werkelijk mag bereiken — zonder vooraf te bepalen wat jij moet zeggen, en zonder mijn eigen verantwoordelijkheid op te geven?
Misschien ligt daar een van de moeilijkste vormen van opvoeden.
Niet alleen spreken.
Niet alleen luisteren.
Maar ons zo tot de ander verhouden dat er werkelijk iets kan aankomen — en dat wij, wanneer dat gebeurt, ook zelf nog in staat zijn om te antwoorden.
Bronnen en verdere verkenning
Wie de gedachtegang achter dit essay verder wil verkennen, kan onder meer terecht bij:
- Hartmut Rosa, Resonanz. Eine Soziologie der Weltbeziehung (2016). Rosa onderzoekt resonantie als een wijze van in betrekking staan waarin mens en wereld elkaar kunnen raken, beantwoorden en veranderen.
- Hartmut Rosa & Wolfgang Endres, Resonanzpädagogik. Wenn es im Klassenzimmer knistert (2016). Een pedagogische uitwerking van het resonantiebegrip, met bijzondere aandacht voor de relatie tussen leraar, leerling en wereld.
- Hartmut Rosa, Unverfügbarkeit (2018). Over de spanning tussen het moderne verlangen naar beheersbaarheid en het gegeven dat juist betekenisvolle ontmoeting en resonantie zich niet volledig laten organiseren of afdwingen.
De toepassing van deze gedachten op de ouder-kindrelatie is in dit essay verder ontwikkeld vanuit het relationele perspectief van deze reeks. Daarbij wordt resonantie nadrukkelijk onderscheiden van relationele goedheid: dat mensen elkaar raken en beïnvloeden, zegt nog niet zonder meer dat wat tussen hen ontstaat ook recht doet aan de ander.