Essay IX — Wat wij elkaar niet eenvoudig kunnen teruggeven
Over loyaliteit, ontvangen leven en vrij worden zonder los te raken
Je hoeft toch niet altijd rekening met ons te houden?
Zijn vader zegt het bijna terloops.
Ze zitten met z'n drieën aan tafel.
Zijn moeder heeft koffie ingeschonken.
De zoon heeft zojuist verteld dat hij een baan aangeboden heeft gekregen in het buitenland.
Een goede baan.
Eigenlijk meer dan dat.
Precies het soort kans waarvan hij een paar jaar geleden nog had gezegd:
Als zoiets ooit voorbijkomt, ga ik.
Nu is die kans er.
Zijn vader reageerde meteen enthousiast.
Dat moet je serieus overwegen.
Zijn moeder ook.
Ze vroeg waar hij dan zou wonen.
Hoe ver het van het vliegveld was.
Of hij al wist wanneer hij moest beslissen.
Pas later, toen het gesprek even stilviel, zei ze:
Het zal wel stil worden als jij zo ver weg woont.
Niet verwijtend.
Meer alsof de gedachte haar op dat moment zelf pas werkelijk bereikte.
Hij is degene die dichtbij woont.
Zijn zus woont al jaren verder weg.
Hij komt regelmatig langs.
Helpt soms met iets in huis.
Drinkt op zaterdag koffie.
Niet omdat dat moet.
Het is gewoon zo gegroeid.
Nu kijkt hij naar zijn moeder.
Misschien moet ik het dan toch niet doen.
Daarop zegt zijn vader:
Je hoeft toch niet altijd rekening met ons te houden?
Het klinkt bevrijdend.
En misschien is het dat ook.
Maar terwijl hij naar huis rijdt, blijft de zin bij hem.
Niet altijd rekening houden.
Natuurlijk niet.
Maar helemaal geen rekening houden?
Dat voelt ook niet waar.
We beginnen niet bij onszelf
We spreken gemakkelijk over mijn leven.
Mijn keuzes.
Mijn ontwikkeling.
Mijn grenzen.
Mijn toekomst.
En daar is niets mis mee.
Een mens moet leren kiezen.
Verantwoordelijkheid nemen.
Een eigen positie innemen.
Niet eenvoudig leven volgens wat anderen van hem verwachten.
Maar wanneer we goed kijken, ontdekken we iets merkwaardigs.
Nog voordat er sprake was van mijn keuze, was er al heel veel wat ik niet gekozen had.
Niemand kiest zijn geboorte.
Zijn ouders.
Zijn eerste taal.
Het huis waarin hij opgroeit.
De verhalen die daar verteld worden.
De manieren waarop mensen elkaar aanraken of juist niet.
De woorden waarmee verdriet wordt benoemd.
Of verzwegen.
We ontvangen zorg.
Bescherming.
Voedsel.
Aandacht.
Mogelijkheden.
Grenzen.
We ontvangen ook tekort.
Angst.
Gewoonten die later misschien niet blijken te helpen.
Verwachtingen die ons vormen voordat we ze überhaupt als verwachtingen herkennen.
Veel daarvan begint al voordat wij iets kunnen teruggeven.
Dat maakt een mens niet tot het product van zijn omgeving.
We kunnen veranderen.
Kiezen.
Tegenspreken.
Nieuwe wegen inslaan.
Maar zelfs dat doen we vanuit een werkelijkheid waarin we al gevormd zijn.
Een mens wordt autonoom vanuit een werkelijkheid die hij niet autonoom heeft gekozen.
Misschien begint volwassen vrijheid daarom niet bij doen alsof wij nergens vandaan komen.
Maar bij leren omgaan met het feit dát wij ergens vandaan komen.
Loyaliteit vóór keuze
Wanneer we het woord loyaliteit gebruiken, denken we gemakkelijk aan iets wat iemand bewust doet.
Ik blijf je trouw.
Je kunt op mij rekenen.
Ik laat je niet vallen.
Maar sommige loyaliteiten lijken ouder te zijn dan zulke beslissingen.
Een klein kind hoeft niet eerst te besluiten dat zijn ouders ertoe doen.
De relatie is er al.
Het kind ontvangt zijn leven binnen die relatie.
Het leert zichzelf mede kennen door de ogen, stemmen en reacties van degenen die er vóór hem waren.
Dat betekent niet dat iedere ouder-kindrelatie warm of veilig is.
Sommige zijn pijnlijk.
Sommige beschadigend.
Soms wordt afstand noodzakelijk.
Soms zelfs langdurig.
En niet ieder kind voelt dankbaarheid voor wat het ontvangen heeft.
Daar kunnen goede redenen voor zijn.
Maar ook wanneer een relatie moeilijk wordt, kan haar geschiedenis niet eenvoudig worden teruggedraaid.
De ouder blijft degene van wie het kind afkomstig is.
Het kind blijft degene voor wie ooit verantwoordelijkheid bestond.
Zelfs wanneer mensen elkaar niet meer zien.
Zelfs wanneer iemand overleden is.
Zelfs wanneer iemand zegt:
Met hem wil ik niets meer te maken hebben.
Zo'n besluit kan noodzakelijk zijn.
Maar het maakt de geschiedenis niet ongedaan.
Wij kunnen een relatie beëindigen, maar niet ongedaan maken dat zij deel van onze geschiedenis is geworden.
Misschien begint loyaliteit daarom niet pas waar wij bewust voor iemand kiezen.
In de ouder-kindrelatie kan zij al wortelen in het eenvoudige feit dat ons leven uit een verhouding van ontvangen leven en zorg is voortgekomen.
Wat ontvangen is, wordt geen schuldrekening
Maar hier ligt een gevaar.
Want zodra we zeggen dat een mens veel ontvangen heeft, ligt een volgende gedachte dichtbij:
Dan moet hij daar toch iets voor terugdoen?
Ouders hebben jarenlang gegeven.
Tijd.
Geld.
Aandacht.
Nachtrust.
Mogelijkheden.
Ze hebben gebracht.
Gehaald.
Getroost.
Gewacht.
Zich zorgen gemaakt.
Soms hun eigen plannen aangepast.
Dat alles is werkelijk.
Maar een kind heeft niet om zijn geboorte gevraagd.
En gewone ouderlijke zorg is geen lening die later moet worden afbetaald.
Een vader die 's nachts bij zijn zieke kind zit, bouwt daarmee niet automatisch een vordering op voor zijn oude dag.
Een moeder die jarenlang voor haar kinderen zorgt, koopt daarmee geen zeggenschap over hun latere levenskeuzes.
Ontvangen hebben betekent niet dat wat ontvangen is later als schuld moet worden terugbetaald.
Dat is belangrijk.
Want anders wordt zorg gemakkelijk boekhouding.
Wij hebben dit voor jou gedaan.
Dus nu moet jij dat voor ons doen.
Maar daarmee is niet gezegd dat ontvangen zorg zonder relationele betekenis blijft.
Integendeel.
Wat wij ontvangen kan dankbaarheid oproepen.
Verbondenheid.
De wens iets terug te geven.
Niet omdat ergens een rekening openstaat.
Maar omdat geven soms nieuw geven wakker maakt.
Misschien is wederkerigheid op haar best niet het vereffenen van een schuld.
Maar een antwoord op iets wat eerst als gave ontvangen werd.
Wanneer geven een claim wordt
Toch kan die grens ongemerkt verschuiven.
Na alles wat wij voor jou gedaan hebben.
Het is een zin waarin veel kan meeklinken.
Verdriet misschien.
Teleurstelling.
Een werkelijk gevoel van in de steek gelaten zijn.
En soms ook een claim.
Wij hebben gegeven.
Daarom heb jij nu een verplichting tegenover ons.
Niet iedere verwachting van ouders is onredelijk.
Dat zou de werkelijkheid opnieuw te eenvoudig maken.
Ouder wordende ouders kunnen hulp nodig hebben.
Er kunnen momenten komen waarop volwassen kinderen werkelijk iets te dragen hebben.
Niet alleen uit vrije voorkeur, maar ook vanuit verantwoordelijkheid.
Maar zelfs dan blijft de vraag hoe die verantwoordelijkheid vorm krijgt.
Want zorg die ooit vrij gegeven werd, verandert van betekenis wanneer zij achteraf wordt gebruikt om bezit te nemen van de toekomst van degene die haar ontving.
Een gave verliest iets van haar vrijheid wanneer zij achteraf wordt omgezet in aanspraak op de ander.
Dat betekent niet dat ouders niets mogen vragen.
Ook niet dat kinderen niets verschuldigd kunnen zijn aan rechtvaardigheid, zorg of menselijke betrokkenheid.
Wel dat geven niet vanzelf het recht schept om het leven van de ander te bepalen.
Misschien is juist dát een van de moeilijkste overgangen in ouderschap.
Jarenlang was zorg onvermijdelijk verbonden met beslissen voor het kind.
Later moet zorg steeds meer leren bestaan terwijl dat beslissingsrecht afneemt en uiteindelijk plaatsmaakt voor de eigen verantwoordelijkheid van het volwassen kind.
Loyaliteit die we niet altijd zien
Sommige loyaliteiten zijn gemakkelijk herkenbaar.
Mijn moeder heeft altijd voor mij klaargestaan. Nu wil ik er voor haar zijn.
Daar hoeft niets problematisch aan te zijn.
Het kan een prachtige vorm van wederkerigheid zijn.
Maar loyaliteit kan ook veel stiller werken.
Een dochter krijgt kansen die haar ouders nooit hebben gehad en merkt dat zij zich bijna schuldig voelt wanneer zij daarvan geniet.
Een zoon verhuist niet omdat hij zich verantwoordelijk voelt voor de eenzaamheid van zijn moeder, hoewel zij hem nooit gevraagd heeft te blijven.
Iemand wordt in ieder familieconflict opnieuw degene die bemiddelt.
Niet omdat iemand dat nog expliciet verlangt.
Maar omdat dat vroeger zijn plaats was.
Een volwassen kind verdedigt zijn vader tegenover anderen, terwijl het zelf weet hoeveel pijn diezelfde vader heeft veroorzaakt.
Dat alles hoeft niet onmiddellijk als ongezond of pathologisch te worden benoemd.
Mensen zijn verbonden.
En verbondenheid werkt in ons door.
Soms lang nadat de omstandigheden waarin zij ontstond veranderd zijn.
Daarom is de vraag niet alleen:
Wat kies ik?
Maar soms ook:
Wat kiest er als het ware met mij mee vanuit de relaties waarin ik gevormd ben?
Niet om onze vrijheid te ontkennen.
Wel om haar beter te begrijpen.
Want pas wanneer iets zichtbaar wordt, kan het werkelijk meewegen in wat wij doen.
Wanneer loyaliteiten botsen
Er is bovendien zelden maar één relatie.
De volwassen dochter is niet alleen dochter.
Zij is misschien ook partner.
Moeder.
Zus.
Vriendin.
Collega.
Wat de ene relatie van haar vraagt, kan botsen met wat een andere relatie nodig heeft.
Haar moeder verwacht misschien dat zij iedere zondag komt.
Niet uit kwaadwilligheid.
Het is jarenlang zo geweest.
Maar haar partner verlangt ernaar dat zij met hun eigen kinderen ook ruimte krijgen voor een eigen gezinsritme.
Wat moet zij doen?
Iedere zondag naar haar moeder?
Eens per maand?
Moet haar partner zich aanpassen?
Moet haar moeder begrijpen dat haar plaats veranderd is?
Er bestaat niet altijd een keuze waarbij niemand teleurgesteld wordt.
Dat is misschien een van de moeilijkste dingen aan relationele verantwoordelijkheid.
Wij kunnen soms niet recht doen aan één relatie zonder dat een andere daar iets van merkt.
Daarom kan verantwoordelijkheid niet eenvoudig betekenen:
Ik geef iedereen wat hij van mij vraagt.
Relationele verantwoordelijkheid bestaat soms juist uit proberen recht te doen aan meerdere verbondenheden die niet volledig met elkaar verenigbaar zijn.
Dat vraagt afweging.
Gesprek.
Soms begrenzing.
En het verdragen dat iemand onze keuze toch pijnlijk vindt.
Ook ik behoor tot de werkelijkheid
Daarbij dreigt nog een andere vergissing.
Wanneer wij relationeel leren denken, kan het lijken alsof verantwoordelijkheid altijd naar de ander wijst.
Wat heeft mijn moeder nodig?
Mijn partner?
Mijn kind?
Mijn broer?
Wat vraagt de relatie?
Maar er is nog iemand die deel uitmaakt van die relationele werkelijkheid.
Ikzelf.
Dat klinkt misschien vanzelfsprekend.
Toch is het dat niet altijd.
Wie vroeg geleerd heeft rekening te houden met anderen, kan opmerkelijk goed worden in het waarnemen van wat iedereen nodig heeft.
Behalve hijzelf.
Dan kan verantwoordelijkheid langzaam zelfverlies worden.
Niet omdat zorg voor anderen verkeerd is.
Maar omdat één deelnemer aan het relationele veld structureel buiten beeld raakt.
Ook ikzelf behoor tot de werkelijkheid waarvoor ik verantwoordelijkheid draag.
Dat is iets anders dan:
Ik moet vooral voor mezelf kiezen.
Het is ook iets anders dan:
Mijn behoeften zijn even belangrijk als die van ieder ander.
Zo eenvoudig laat verantwoordelijkheid zich niet verdelen.
Soms vraagt een kind tijdelijk meer.
Soms een zieke partner.
Soms een ouder.
Maar ook asymmetrische zorg kan niet onbeperkt bestaan zonder degene die zorgt mee te rekenen.
Relationele verantwoordelijkheid vraagt daarom niet om zelfvergetelheid.
Zij vraagt dat ook degene die verantwoordelijkheid draagt als werkelijk mens aanwezig mag blijven.
Wanneer loyaliteit gevangenhoudt
Sommige mensen leren al jong dat hun aanwezigheid nodig is om iets in evenwicht te houden.
Als ik rustig blijf, wordt papa niet boos.
Als ik mama help, is ze minder verdrietig.
Als ik geen problemen maak, hebben mijn ouders het gemakkelijker.
Een kind kan daarin opmerkelijk bekwaam worden.
Niet bewust.
Het doet wat binnen zijn mogelijkheden ligt.
En soms helpt dat werkelijk.
Maar wat ooit hielp, kan later blijven functioneren terwijl de oorspronkelijke situatie allang voorbij is.
De volwassen dochter voelt zich schuldig wanneer zij haar moeder teleurstelt.
De zoon ervaart onrust zodra hij iets kiest waarvan hij weet dat zijn vader het niet zou begrijpen.
Iemand voelt zich verantwoordelijk voor de sfeer in iedere groep waarin hij terechtkomt.
Dan is schuldgevoel niet automatisch bewijs dat er werkelijk schuld bestaat.
Dat onderscheid is belangrijk.
Want gevoelens vertellen ons iets.
Maar niet altijd precies wat wij denken dat ze vertellen.
Soms kan schuldgevoel niet alleen samenhangen met werkelijk verkeerd handelen, maar ook met het doorbreken van een oude relationele verwachting.
Dat moet zorgvuldig worden onderzocht.
Misschien doen we inderdaad iemand tekort.
Misschien ook niet.
Het gevoel alleen beslist dat niet.
Daarvoor moeten we kijken naar de werkelijkheid waarin het ontstaat.
Naar verantwoordelijkheid.
Naar geschiedenis.
Naar wat werkelijk van ons gevraagd mag worden.
En naar wat wij misschien al heel lang dragen zonder ooit te hebben onderzocht waarom.
Vrij worden zonder los te raken
Wanneer zulke patronen zichtbaar worden, kan een begrijpelijke reactie ontstaan.
Dan moet ik me daarvan losmaken.
Soms is losmaken nodig.
Zeker wanneer relaties beschadigend blijven.
Essay VII liet al zien dat afstand een noodzakelijke vorm van begrenzing kan worden.
Maar vrij worden is niet altijd hetzelfde als afstand nemen.
Soms ligt vrijheid juist in iets subtielers.
Ik kan mijn moeder liefhebben zonder haar eenzaamheid te moeten oplossen.
Ik kan dankbaar zijn voor mijn vader zonder zijn overtuigingen over te nemen.
Ik kan begrijpen waarom mijn ouders bepaalde keuzes maakten zonder ze daarom zelf te herhalen.
Ik kan erkennen hoeveel ik ontvangen heb zonder mijn toekomst als terugbetaling te organiseren.
Vrij worden van een relationeel patroon is iets anders dan vrij worden van het feit dat wij relationele wezens zijn.
Misschien wordt vrijheid juist werkelijker wanneer zij haar oorsprong niet hoeft te ontkennen.
Niet:
Ik heb niemand nodig.
Maar:
Ik mag onderscheiden wat ik ontvangen heb, wat ik wil bewaren, wat ik anders wil doen en waarvoor ik nu zelf verantwoordelijkheid draag.
Dat is geen breuk met verbondenheid.
Het kan een nieuwe vorm ervan zijn.
Geven zonder bezit
Voor ouders ligt daar misschien een van de moeilijkste opgaven.
Zij hebben jarenlang gegeven.
In het begin bijna zonder wederkerigheid.
Een baby geeft weinig terug wat praktisch bruikbaar is.
Een jong kind kan nauwelijks overzien wat ouders allemaal voor hem dragen.
Toch geven ouders.
Omdat het kind aan hen is toevertrouwd.
Later verandert dat.
Het kind kan steeds meer zelf.
Kiest steeds meer zelf.
Wordt iemand die dingen denkt die zijn ouders niet denken.
Vriendschappen aangaat die zij niet gekozen hebben.
Een beroep kiest dat zij misschien niet begrijpen.
Misschien een levensweg die zij zelf nooit genomen zouden hebben.
Dan kan juist wat jarenlang liefde was een andere vorm moeten krijgen.
Niet méér zorgen.
Maar minder bepalen.
Niet het kind vasthouden aan wat gegeven is.
Maar verdragen dat het ontvangen leven een eigen richting krijgt.
Misschien vraagt ouderlijke liefde uiteindelijk dat het gegevene geen eigendomsrecht wordt.
Dat kan pijn doen.
Want losser laten betekent ook iets verliezen van de vanzelfsprekende plaats die je ooit in het leven van je kind had.
Maar misschien is juist dát een vrucht van veel ouderlijke zorg: dat degene voor wie je jarenlang besliste uiteindelijk zelf verantwoordelijkheid kan dragen voor zijn keuzes.
Ontvangen zonder eigendomsschuld
Ook voor het volwassen kind is er een beweging.
Het zou gemakkelijk zijn de andere kant op te schieten.
Het is mijn leven.
Ik ben mijn ouders niets verschuldigd.
Zij hebben ervoor gekozen kinderen te krijgen.
Daar zit een waarheid in.
Een kind hoeft zijn bestaan niet terug te betalen.
Maar wanneer die waarheid betekent dat alles wat ontvangen is relationeel betekenisloos wordt, verliezen we iets anders.
Niemand heeft zichzelf leren spreken.
Niemand heeft zichzelf als baby gevoed.
Niemand heeft zichzelf zijn eerste wereld gegeven.
Ook wie later veel heeft moeten herstellen van wat thuis niet goed ging, komt uit een geschiedenis die niet eenvoudig kan worden uitgewist.
Volwassen worden vraagt daarom misschien een dubbele beweging.
Ontvangen erkennen.
En toch kiezen.
Dankbaar kunnen zijn.
En toch verschillen.
Zorg dragen.
En toch niet gehoorzamen waar gehoorzaamheid niet langer de passende vorm van verbondenheid is.
Dankbaarheid hoeft niet de vorm aan te nemen van gehoorzaamheid.
En:
Verbondenheid hoeft niet bewezen te worden door hetzelfde leven te blijven leiden dat anderen voor ons voor ogen hadden.
Misschien is juist daar volwassen wederkerigheid mogelijk.
Niet doordat alles wordt terugbetaald.
Maar doordat ontvangen leven opnieuw vrucht kan dragen in een vorm die niemand vooraf volledig kon bepalen.
Een keuze kan pijn doen zonder verkeerd te zijn
Een paar weken later zit de zoon opnieuw bij zijn ouders.
Het aanbod ligt nog steeds op tafel.
Hij heeft lang nagedacht.
Gesproken met vrienden.
Lijstjes gemaakt.
's Nachts wakker gelegen.
Niet alleen vanwege de baan.
Ook vanwege deze tafel.
De zaterdagse koffie.
De vanzelfsprekendheid dat hij even langs kan rijden.
Hij kijkt naar zijn ouders.
Ik denk dat ik het ga doen.
Zijn moeder zegt niets.
Zijn vader knikt.
Dan zegt zijn moeder:
Ik ga je missen.
Hij voelt onmiddellijk de neiging haar gerust te stellen.
Te zeggen dat hij vaak zal komen.
Dat het maar een paar uur vliegen is.
Dat ze elkaar net zo vaak kunnen spreken.
Maar hij weet niet of dat waar is.
Dus zegt hij:
Ik jullie ook.
Meer niet.
Misschien is dat eerlijker.
Want zijn vertrek zal iets kosten.
Aan zijn ouders.
Aan hemzelf.
Misschien verandert er meer dan hij nu kan overzien.
Maar dat maakt de keuze nog niet verkeerd.
Dat een keuze iemand verdriet doet, betekent nog niet dat die keuze relationeel verkeerd is.
Verdriet kan ook ontstaan omdat iets waardevols van vorm verandert.
Omdat nabijheid niet meer vanzelfsprekend is.
Omdat mensen die van elkaar houden niet altijd dezelfde weg kunnen blijven gaan.
Zijn vader kijkt naar zijn moeder.
Dan naar hem.
Dan zullen we opnieuw moeten uitvinden hoe we familie zijn op afstand.
De zoon glimlacht.
Ja.
Misschien is dat alles wat er nu gezegd hoeft te worden.
Een andere vorm
Een paar weken later helpt zijn moeder zijn appartement schoonmaken.
De meeste dozen zijn al weg.
De kamers klinken anders nu ze bijna leeg zijn.
Op de vensterbank staat nog een mok.
Ze pakt hem op.
Die neem ik wel mee.
Hij knikt.
Geen groot afscheid.
Geen woorden over loslaten.
Gewoon een mok die achterbleef.
Later woont hij honderden kilometers verderop.
Er komen telefoongesprekken.
Berichten.
Bezoeken.
Misschien minder dan zijn moeder gehoopt had.
Misschien vaker dan hij zelf verwachtte.
Sommige gewoonten verdwijnen.
Andere ontstaan.
De zaterdagse koffie wordt geen zaterdagse koffie meer.
Maar de relatie verdwijnt niet omdat de vorm verandert.
Op een avond belt hij zijn vader.
Niet omdat iemand hem eraan herinnerd heeft. Gewoon omdat hij iets zag waarvan hij dacht:
Dat zou pa interessant vinden.
Misschien zit juist daarin iets van de vrijheid waarnaar volwassen verbondenheid zoekt.
Niet meer verbonden omdat het moet.
Maar ook niet vrij doordat niemand er meer toe doet.
Hij heeft zijn eigen leven.
En dat leven is werkelijk van hem.
Maar het is niet uit niets ontstaan.
Er leven stemmen in mee.
Gebaren.
Herinneringen.
Dingen die hij heeft ontvangen en dingen die hij anders heeft leren doen.
Zijn ouders hebben hem niet gemaakt tot alles wat hij is.
Maar zonder hen was hij ook niet degene geweest die nu vertrokken is.
Daarom blijft de vraag:
Kan ik ontvangen wat anderen mij hebben gegeven zonder dat mijn leven daardoor hun bezit wordt — en kan ik mijn eigen weg gaan zonder te doen alsof ik mijzelf alleen aan mijzelf te danken heb?
Misschien wordt verbondenheid volwassen waar ontvangen leven geen schuldrekening wordt.
En vrijheid geen ontkenning van wie ons hebben helpen worden.
Bronnen en verdere verkenning
Wie de gedachtegang achter dit essay verder wil verkennen, kan onder meer terecht bij:
- Ivan Boszormenyi-Nagy & Geraldine M. Spark, Invisible Loyalties: Reciprocity in Intergenerational Family Therapy (1973). In dit klassieke werk wordt zichtbaar hoe loyaliteit binnen families niet alleen bestaat uit bewust gekozen trouw, maar ook kan voortkomen uit afstamming, ontvangen zorg en de geschiedenis van geven en ontvangen tussen generaties. Loyaliteiten kunnen expliciet zijn, maar ook minder zichtbaar doorwerken in keuzes, verantwoordelijkheidsgevoel en conflicten tussen verschillende relaties.
- Ivan Boszormenyi-Nagy & Barbara R. Krasner, Between Give and Take: A Clinical Guide to Contextual Therapy (1986). Nagy en Krasner werken de relationeel-ethische dimensie verder uit rond rechtvaardigheid, betrouwbaarheid, verantwoordelijkheid en de wederkerigheid van geven en ontvangen. De ouder-kindrelatie neemt daarbij een bijzondere plaats in: zij begint fundamenteel asymmetrisch, omdat het jonge kind afhankelijk is van zorg die het niet in gelijke mate kan teruggeven.
- Catherine Ducommun-Nagy, ‘The essence of contextual therapy, its place in the field of family therapy, and its role in the future’ (2025). Deze recente herlezing van de contextuele benadering verduidelijkt onder meer hoe loyaliteit zichtbaar en onzichtbaar kan functioneren en hoe autonomie binnen het contextuele denken niet eenvoudig bestaat uit onafhankelijk worden van relaties. Ook wanneer volwassen kinderen zich losser positioneren tegenover hun ouders, kan de relationele geschiedenis betekenis blijven dragen.
- Tatiana Glebova, Arpita Lal & Rashmi Gangamma, ‘Relational ethics in immigrant families: The contextual therapy five-dimensional framework’ (2025). Deze hedendaagse toepassing van contextuele therapie laat zien hoe loyaliteit, relationele rechtvaardigheid, parentificatie en conflicten tussen familie-, culturele en andere loyaliteiten over generaties heen kunnen doorwerken. De auteurs benadrukken tevens dat geven en ontvangen gedurende de levensloop van vorm veranderen en dat wederkerigheid binnen de ouder-kindrelatie niet eenvoudig symmetrisch is.
De contextuele benadering vormt daarmee een belangrijke achtergrond voor dit essay, maar de tekst is geen uiteenzetting van Nagy's theorie. Met name de formulering dat ‘een mens autonoom wordt vanuit een werkelijkheid die hij niet autonoom heeft gekozen’ is een eigen relationeel-ontologische synthese binnen deze reeks. Zij probeert woorden te geven aan het gegeven dat persoonlijke handelingsvrijheid niet buiten relaties ontstaat, maar binnen een reeds ontvangen biologische, historische en relationele werkelijkheid.
Ook de gedachte dat ontvangen zorg geen schuldrekening vormt vraagt precisie. Nagy's relationele ethiek betekent niet dat ouders en kinderen niets aan elkaar verschuldigd kunnen zijn. Zij maakt juist zichtbaar dat rechtvaardigheid, betrouwbaarheid en wederkerigheid binnen relaties betekenis hebben. Wat dit essay afwijst, is de eenvoudigere boekhoudkundige gedachte dat normale ouderlijke zorg later als een equivalente schuld door het volwassen kind moet worden terugbetaald of de ouder recht geeft op zeggenschap over diens toekomstige levenskeuzes.
De voorbeelden van minder zichtbare loyaliteit — schuld ervaren wanneer men verder komt dan de vorige generatie, zich verantwoordelijk blijven voelen voor het welzijn van een ouder of automatisch een vroegere bemiddelende gezinsrol blijven innemen — moeten eveneens niet als diagnostische regels worden gelezen. De contextuele traditie biedt begrippen om zulke intergenerationele dynamieken te onderzoeken, maar een gevoel van schuld of verantwoordelijkheid bewijst op zichzelf niet dat een verborgen loyaliteit de oorzaak is. Het vraagt steeds onderzoek naar de concrete geschiedenis, relaties en verantwoordelijkheden van de betrokken persoon.
De formulering ‘ook ikzelf behoor tot de werkelijkheid waarvoor ik verantwoordelijkheid draag’ is een verdere relationele doordenking binnen deze essayreeks. Zij wil voorkomen dat verantwoordelijkheid voor anderen wordt opgevat als voortdurende zelfopoffering. Een mens maakt zelf deel uit van het geheel van relaties waarin verantwoordelijkheden worden gewogen. Dat betekent niet dat de eigen behoeften steeds voorrang hebben, maar evenmin dat degene die zorg draagt structureel buiten de morele afweging zou mogen vallen.
Ook de gedachte dat verschillende loyaliteiten elkaar kunnen raken of zelfs met elkaar kunnen botsen, krijgt in dit essay een bredere uitwerking. Een mens kan tegelijk kind, partner, ouder, broer of zus, vriend en collega zijn. Relationele verantwoordelijkheid bestaat dan niet altijd uit het volledig beantwoorden aan één verbondenheid, maar uit het zo zorgvuldig mogelijk wegen van meerdere relaties waarvan de aanspraken niet volledig met elkaar verenigbaar hoeven te zijn.
De centrale synthese van dit essay kan daarom als volgt worden gelezen:
Vrij worden van een relationeel patroon is iets anders dan vrij worden van het feit dat wij relationele wezens zijn.
Daarmee wordt volwassenwording niet opgevat als het ontkennen van afhankelijkheid of oorsprong, maar als het leren onderscheiden wat wij ontvangen hebben, wat wij willen bewaren, wat wij anders willen doen en waarvoor wij nu zelf verantwoordelijkheid dragen.
Misschien wordt verbondenheid juist daar volwassen waar ontvangen leven geen schuldrekening wordt — en vrijheid geen ontkenning van wie ons hebben helpen worden.