Essay V — Wanneer zorg zich sluit
Over angst, controle en relationele verstarring
Het is later dan afgesproken.
Een vader kijkt op zijn telefoon.
Geen bericht.
Hij wacht nog even.
Kijkt opnieuw.
Stuurt een appje.
Alles goed?
Geen antwoord.
Na een paar minuten nog een.
Waar ben je?
Hij ziet dat het eerste bericht inmiddels is gelezen.
Waarom reageert zijn zoon dan niet?
Hij belt.
Geen gehoor.
De onrust die aanvankelijk nog gewoon bezorgdheid was, begint van vorm te veranderen.
Hij denkt aan wat er gebeurd kan zijn.
Maar ook:
Waarom doet hij dit nu weer?
Wanneer de voordeur uiteindelijk opengaat en zijn zoon binnenkomt, is er eerst opluchting.
Heel even.
Maar wat naar buiten komt, klinkt anders.
Kun je nou werkelijk nooit even laten weten waar je bent?
De zoon kijkt hem aan.
Doe normaal. Mijn telefoon stond op stil.
Je hebt mijn bericht gelezen.
Ja, net.
Waarom reageer je dan niet?
Omdat ik niet de hele avond op mijn telefoon wil kijken omdat jij zenuwachtig wordt.
Daar staat de vader dan.
Hij was bezorgd.
Werkelijk bezorgd.
Maar ergens onderweg is die zorg iets anders gaan doen.
Wanneer iets goeds van vorm verandert
Dat is misschien een van de moeilijkste dingen om in relaties te zien.
Niet alles wat schadelijk uitwerkt, begint met een schadelijke bedoeling.
Soms begint het met iets goeds.
Met zorg.
Betrokkenheid.
Verantwoordelijkheid.
De wens iemand te beschermen.
Juist daarom kan het zo moeilijk zijn om te herkennen wanneer er iets verandert.
Een vader die wil weten waar zijn jonge kind is, doet wat van hem verwacht mag worden.
Een moeder die haar dochter waarschuwt voor een situatie die zij niet vertrouwt, hoeft zich daarvoor niet te verontschuldigen.
Ouders zijn geen toeschouwers bij het leven van hun kinderen.
Zij dragen verantwoordelijkheid.
Maar verantwoordelijkheid heeft geen vorm die voor iedere leeftijd en iedere situatie hetzelfde blijft.
Wat op het ene moment beschermen is, kan op een ander moment te veel overnemen.
Wat eerst nabijheid bood, kan later als vasthouden worden ervaren.
Wat als richting geven begon, kan onder druk steeds meer op controle gaan lijken.
Niet noodzakelijk omdat de liefde verdwijnt.
Misschien soms juist omdat er iets gebeurt met de liefde wanneer zij bang wordt.
Wanneer dragen overnemen wordt
Een kind kan nog niet alles zelf.
Dat was ons vertrekpunt in het eerste essay.
Daarom dragen ouders aanvankelijk veel.
Ze zorgen.
Beslissen.
Voorkomen gevaar.
Herstellen wat misgaat.
Ze doen soms voor het kind wat het zelf nog niet kan.
Maar kinderen groeien.
En daarmee verandert niet alleen wat zij kunnen.
Ook de verantwoordelijkheid van de ouder moet van vorm veranderen.
Dat klinkt eenvoudiger dan het is.
Want zelf leren dragen betekent ook:
fouten maken.
Iets vergeten.
Een verkeerde inschatting maken.
Teleurgesteld raken.
Een onvoldoende halen.
Een conflict niet handig oplossen.
Te laat beginnen.
Soms ziet een ouder het al aankomen.
Hij weet wat er waarschijnlijk gaat gebeuren.
En juist dan wordt niet-ingrijpen moeilijk.
Als ik nu niets doe, gaat dit mis.
Misschien klopt dat zelfs.
Dus herinnert hij nog een keer.
Hij belt toch maar even.
Hij lost het probleem alvast op.
Hij voert het moeilijke gesprek.
Hij voorkomt de consequentie.
En soms is dat precies wat nodig is.
Maar wanneer het steeds opnieuw gebeurt, kan er ongemerkt iets ontstaan.
De ouder ziet dat het kind iets nog niet goed kan en neemt daarom meer over.
Doordat hij meer overneemt, krijgt het kind minder gelegenheid het zelf te proberen.
Daardoor blijft minder zichtbaar wat het inmiddels misschien wél zou kunnen.
En juist dat kan de ouder opnieuw bevestigen in zijn gedachte:
Zie je wel, hij heeft mij nog nodig.
Niemand hoeft dit patroon als geheel te hebben gekozen. Toch kan het zichzelf gaan versterken.
Dan draagt zorg niet langer alleen wat het kind nog niet kan dragen.
Zij kan ook gaan dragen wat het kind juist zou moeten leren dragen.
Wanneer verbondenheid vasthouden wordt
Iets vergelijkbaars kan met nabijheid gebeuren.
Een klein kind vertelt vaak vanzelf waar het geweest is.
Wat het gedaan heeft.
Met wie het gespeeld heeft.
Wie iets onaardigs zei.
Waar het bang voor was.
Later verandert dat.
De deur gaat vaker dicht.
Er komen vrienden die ouders nauwelijks kennen.
Er ontstaan gesprekken waar zij niet meer bij zijn.
Een kind krijgt gedachten die het niet onmiddellijk deelt.
Dat kan voor ouders een vreemde ervaring zijn.
Niet noodzakelijk omdat zij alles willen weten.
Maar omdat iets wat jarenlang vanzelfsprekend was minder vanzelfsprekend wordt.
Waarom vertel je dat niet meer?
Met wie app je eigenlijk?
Waarom kom je zo weinig beneden?
Wanneer zien we je weer eens?
Op zichzelf zijn dat gewone vragen.
Maar soms komt er onder zulke vragen iets anders te liggen.
Niet alleen belangstelling.
Ook de behoefte om te weten dat de verbinding er nog is.
Dan kan nabijheid ongemerkt iets worden wat de ander moet bewijzen.
Door te vertellen.
Door thuis te komen.
Door beschikbaar te zijn.
Door geen afstand te nemen die de ouder onzeker maakt.
Voor het kind kan dan een moeilijke boodschap ontstaan:
Als ik ruimte neem, doe ik jou iets aan.
Afstand wordt beladen.
Niet omdat iemand dat bewust zo heeft bedoeld.
Maar omdat verbondenheid langzaam de vorm van vasthouden heeft gekregen.
Wanneer antwoorden strijd wordt
Ook het eigen antwoord van een kind kan onder druk komen te staan.
Zolang verschil klein blijft, lukt dat misschien nog gemakkelijk.
Andere muziek.
Andere kleding.
Andere voorkeuren.
Maar sommige verschillen raken dieper.
Een kind denkt anders over iets wat voor zijn ouders belangrijk is.
Het maakt een keuze die zij onverstandig vinden.
Het stelt vragen bij overtuigingen waarmee het is opgegroeid.
Dan kan luisteren moeilijker worden.
Niet omdat ouders geen verschil willen verdragen.
Maar omdat er werkelijk iets op het spel kan staan.
Hoe kun je dat nu denken?
We hebben je toch iets anders meegegeven?
Dat meen je toch niet werkelijk?
Misschien probeert de ouder nog steeds te begrijpen.
Maar ergens kan het gesprek van richting veranderen.
Niet langer:
Wat probeer jij mij te zeggen?
maar:
Hoe krijg ik jou weer op een andere gedachte?
Ook het kind kan die beweging maken.
Het luistert niet meer om te verstaan wat zijn vader bedoelt.
Het wacht tot hij iets hoort waarop hij kan reageren.
De vader doet hetzelfde.
Er zijn twee stemmen.
Misschien zelfs twee krachtige stemmen.
Maar steeds minder gesprek.
Dan blijkt iets belangrijks.
Dat iemand een eigen stem heeft, betekent nog niet dat twee eigen stemmen elkaar ook werkelijk kunnen bereiken.
Vrijheid alleen maakt nog geen relatie.
Wanneer wij elkaar gevangenhouden
Soms gaat het nog een stap verder.
De ouder wordt bezorgd en stelt meer vragen.
Het kind ervaart die vragen als controle en vertelt minder.
Omdat het minder vertelt, wordt de ouder ongeruster.
Hij vraagt nog meer.
Het kind trekt zich verder terug.
De ouder begint te vermoeden dat er iets wordt achtergehouden.
Het kind merkt dat het niet vertrouwd wordt en besluit nog minder te vertellen.
Na verloop van tijd kunnen beiden naar dezelfde situatie kijken en iets totaal anders zien.
De ouder denkt:
Ik moet wel vragen, want anders hoor ik niets.
Het kind denkt:
Ik vertel niets meer, want alles wat ik zeg leidt tot nog meer vragen.
Beiden hebben vanuit hun eigen positie bewijs gekregen dat hun gedrag noodzakelijk is.
En toch helpt precies dat gedrag het patroon in stand houden.
Dat is misschien een van de pijnlijkste eigenschappen van relationele verstarring.
Mensen kunnen samen terechtkomen in iets wat geen van beiden werkelijk heeft gewild.
Niet doordat zij hetzelfde doen.
Maar doordat hun verschillende reacties steeds opnieuw in elkaar grijpen.
De een duwt.
De ander wijkt.
Omdat de ander wijkt, duwt de eerste harder.
Omdat er harder wordt geduwd, wijkt de ander verder.
Na verloop van tijd kan het lijken alsof ieder alleen nog kan doen wat het patroon telkens opnieuw van hem vraagt.
De angst voor wat wij niet kunnen beheersen
Misschien speelt onder zulke patronen soms iets wat we liever niet voelen.
Onzekerheid.
We weten niet precies wat een kind gaat doen.
Niet wat het zal kiezen.
Niet met wie het zich zal verbinden.
Niet of het onze waarschuwing serieus zal nemen.
Niet of het een fout zal maken waarvan wij de gevolgen al denken te kunnen zien.
Opvoeden betekent onvermijdelijk leven met iets wat niet volledig in onze handen ligt.
In het vorige essay kwamen we daarvoor bij Hartmut Rosa's begrip Unverfügbarkeit.
Wat werkelijk leeft en antwoordt, staat niet volledig tot onze beschikking.
Dat klonk daar nog bijna als een mogelijkheid.
De ander kan ons verrassen.
Een ontmoeting kan ontstaan die wij niet konden produceren.
Maar onbeschikbaarheid heeft ook een moeilijkere kant.
De ander kan iets doen wat wij niet willen.
Een keuze maken die wij niet begrijpen.
Niet luisteren.
Zwijgen.
Weglopen.
Falen.
Misschien zelfs beschadigd raken.
Dan wordt de verleiding groot om onzekerheid te verkleinen door meer grip te zoeken.
Meer weten.
Meer voorspellen.
Meer controleren.
Meer corrigeren.
Dat kan soms noodzakelijk zijn. Vooral waar een kind nog niet in staat is risico's zelf te overzien, behoort ingrijpen tot de ouderlijke verantwoordelijkheid.
Maar naarmate het kind meer zelf kan dragen, ontstaat een moeilijker opgave:
niet alleen leren handelen wanneer verantwoordelijkheid dat vraagt,
maar ook leren verdragen wat niet meer van ons is om te beheersen.
Misschien is dat een van de meest pijnlijke vormen van loslaten.
Niet ophouden met zorgen.
Wel erkennen dat zorg geen recht geeft op volledige controle over de uitkomst.
Een patroon heeft geen schuld
Wanneer een relatie vastloopt, willen we gemakkelijk weten wie er begonnen is.
Wie deed het eerst?
Wie luisterde niet?
Wie werd boos?
Wie trok zich terug?
Wie heeft dit veroorzaakt?
Soms zijn zulke vragen terecht.
Er bestaan handelingen waarvoor iemand duidelijk verantwoordelijkheid draagt.
Grenzen kunnen worden overschreden.
Macht kan worden misbruikt.
Een kind kan worden beschadigd door wat een volwassene doet of nalaat.
Relationeel denken mag dat nooit uitwissen.
Maar er is daarnaast nog een andere vraag:
Wat is er tussen ons ontstaan?
Die vraag zoekt niet onmiddellijk naar een schuldige.
Zij probeert eerst het patroon te zien.
Wat doe ik wanneer jij je terugtrekt?
Wat doe jij vervolgens wanneer ik daarop reageer?
En wat roept dat weer in mij op?
Misschien ontstaat dan voor het eerst zicht op iets wat vanuit één positie nauwelijks zichtbaar was.
Maar ook hier moeten we zorgvuldig blijven.
Dat twee mensen samen deel uitmaken van een patroon, betekent niet dat zij er in gelijke mate verantwoordelijk voor zijn.
Een vijfjarige en zijn moeder dragen niet dezelfde verantwoordelijkheid voor wat tussen hen ontstaat.
Een adolescent en zijn vader evenmin.
Leeftijd doet ertoe.
Afhankelijkheid doet ertoe.
Macht doet ertoe.
Draagkracht doet ertoe.
De positie die iemand in een relatie inneemt, doet ertoe.
Wederzijdse beïnvloeding betekent geen gelijke verantwoordelijkheid.
Juist de volwassene kan daarom soms degene zijn van wie als eerste een andere beweging gevraagd wordt.
Niet omdat alles zijn schuld is.
Maar omdat zijn verantwoordelijkheid groter is.
Mensen hebben wel verantwoordelijkheid
Dat brengt ons bij een moeilijk onderscheid.
Een patroon heeft geen schuld.
Maar mensen hebben wel verantwoordelijkheid.
Misschien helpt het daarom niet altijd om eerst te vragen:
Wie heeft gelijk?
Of:
Wie moet beginnen?
Er zijn andere vragen mogelijk.
Wat gebeurt hier eigenlijk tussen ons?
Wat doe ik zelf waardoor dit patroon blijft bestaan?
Welke verantwoordelijkheid ligt bij mij, juist vanuit mijn positie?
En misschien de moeilijkste:
Wat kan ik anders doen zonder eerst te eisen dat jij verandert?
Dat is geen oproep om alles te accepteren.
Soms moet een grens juist duidelijker worden.
Soms moet een ouder zeggen:
Dit sta ik niet toe.
Soms vraagt verantwoordelijkheid om ingrijpen.
Maar ook een grens kan verschillend worden gesteld.
Uit angst.
Uit woede.
Uit behoefte aan controle.
Of vanuit een rustige erkenning:
Hier ligt mijn verantwoordelijkheid. Verder kan en wil ik niet gaan.
Het verschil is van buitenaf niet altijd groot.
Relationeel kan het aanzienlijk zijn.
Eén andere beweging
Stel dat de vader uit het begin opnieuw zit te wachten.
Het is later dan afgesproken.
Hij voelt de onrust opkomen.
Kijkt op zijn telefoon.
Geen bericht.
Hij stuurt:
Alles goed? Laat even weten wanneer je thuiskomt.
Geen antwoord.
Hij merkt hoe snel zijn gedachten beginnen te bewegen.
Waarom reageert hij niet?
Hij weet toch dat ik me zorgen maak?
Dit gebeurt steeds.
Hij wil opnieuw typen.
En misschien doet hij dat niet.
Niet omdat zijn bezorgdheid onterecht is.
Niet omdat zijn zoon zich aan geen afspraak hoeft te houden.
Maar omdat hij iets herkent.
Hier begint iets wat ik ken.
Misschien is dat al een kleine verandering.
Niet onmiddellijk de ander proberen te veranderen.
Eerst de eigen volgende stap zien.
Wanneer zijn zoon thuiskomt, kan hij nog steeds zeggen:
We hadden afgesproken dat je iets zou laten weten. Dat heb je niet gedaan en dat vind ik niet goed.
Maar misschien hoeft daar niet onmiddellijk achteraan:
Jij houdt ook nooit rekening met mij.
Misschien kan er na de grens nog een vraag komen:
Wat gebeurde er?
Dat lijkt weinig.
En misschien reageert zijn zoon nog steeds geïrriteerd.
Een andere beweging garandeert geen andere uitkomst.
Ook herstel laat zich niet produceren.
Maar er is iets veranderd.
De bekende beweging heeft zich niet automatisch herhaald.
Zorg die weer ruimte krijgt
Misschien begint herstel soms zo klein.
Niet met een groot gesprek.
Niet met volledig inzicht.
Niet met de belofte dat alles vanaf nu anders wordt.
Maar met iemand die midden in een bekend patroon zijn eigen volgende beweging herkent.
En even niet vanzelf doet wat hij altijd deed.
Daarmee verdwijnt de zorg niet.
Integendeel.
De vader uit ons voorbeeld mag bezorgd zijn.
Hij mag afspraken verwachten.
Hij mag zijn zoon aanspreken.
Hij blijft vader.
Maar zijn zorg hoeft niet alles over te nemen wat de angst haar influistert.
Zij kan opnieuw ruimte krijgen.
Ruimte om te onderscheiden:
Wat is werkelijk mijn verantwoordelijkheid?
Wat is van jou?
Waar moet ik ingrijpen?
Waar moet ik spreken?
Waar moet ik wachten?
En wat moet ik misschien leren verdragen omdat jij niet langer alleen degene bent voor wie ik zorg, maar steeds meer iemand wordt die zelf moet leren leven?
Daar ligt geen eenvoudige grens.
Misschien verandert die grens voortdurend.
Dat is juist waarom opvoeden zoveel aandacht vraagt.
Niet alleen aandacht voor het kind.
Ook aandacht voor wat er tussen ons ontstaat.
En soms voor wat er in mij gebeurt wanneer ik niet kan garanderen dat het met jou goed zal gaan.
Want misschien is goede zorg niet zorg die nooit bang wordt.
Misschien is het zorg die haar angst leert herkennen voordat die angst de hele relatie gaat bepalen.
Dan wordt de vraag:
Kan ik zien wat mijn zorg onder druk met onze relatie doet — en mijn eigen beweging veranderen zonder eerst te eisen dat jij verandert?
Misschien begint relationeel herstel precies daar.
Niet waar iemand eindelijk toegeeft dat wij gelijk hadden.
Niet waar onzekerheid verdwijnt.
Maar waar midden in een bekend patroon voor het eerst weer iets anders mogelijk wordt.
Een grens zonder vernedering.
Een vraag zonder verhoor.
Nabijheid zonder vasthouden.
Zorg zonder bezit.
En misschien, heel voorzichtig, opnieuw ruimte voor een antwoord dat we niet zelf hebben geschreven.
Bronnen en verdere verkenning
Wie de gedachtegang achter dit essay verder wil verkennen, kan onder meer terecht bij:
- Hartmut Rosa, Unverfügbarkeit (2018). Rosa onderzoekt hoe betekenisvolle wereldbetrekkingen zich niet volledig laten plannen, beheersen of afdwingen. Juist wat zich aan volledige controle onttrekt, kan ruimte openen voor ontmoeting, verrassing en verandering.
- Ivan Boszormenyi-Nagy & Barbara R. Krasner, Between Give and Take: A Clinical Guide to Contextual Therapy(1986). De contextuele benadering helpt verstaan waarom wederzijdse beïnvloeding binnen relaties niet hetzelfde betekent als gelijke verantwoordelijkheid. In ouder-kindrelaties wegen afhankelijkheid, macht, zorgverantwoordelijkheid en relationele rechtvaardigheid mee in de vraag wie waarvoor verantwoordelijk is.
- Onderzoek naar transactionele processen in ouder-kind- en ouder-adolescentrelaties laat zien dat gedragingen van ouders en kinderen elkaar over de tijd wederzijds kunnen beïnvloeden en versterken. Zo kan meer ouderlijke druk samengaan met meer terugtrekking van een adolescent, waarna die terugtrekking opnieuw meer ouderlijke controle kan oproepen. Zulke bevindingen ondersteunen het kijken naar relationele patronen zonder daarmee verantwoordelijkheid gelijk te verdelen.
De verbinding die in dit essay wordt gelegd tussen Unverfügbarkeit, ouderlijke onzekerheid en de neiging om meer grip te zoeken, is een verdere pedagogisch-relationele doordenking binnen deze essayreeks. Zij moet niet worden gelezen als een door Rosa geformuleerde causale theorie over opvoedingsgedrag. Ook het onderscheid tussen wederzijdse beïnvloeding en asymmetrische verantwoordelijkheid wordt hier verder uitgewerkt vanuit de relationele lijn van de reeks.