Resonantie: een andere weg van verstaan -4

Een reeks overdenkingen over Hermeneutiek

Wanneer de spanning tussen tekst en werkelijkheid zich aandient, lijkt de vraag onvermijdelijk: hoe lossen we haar op? Moet de tekst anders gelezen worden, zodat zij beter aansluit bij wat wij ervaren? Of vraagt de werkelijkheid om correctie van onze interpretatie?

Misschien ligt de weg niet in het oplossen van de spanning, maar in het anders leren verstaan ervan.

Wat als de spanning zelf betekenis draagt?

Niet als probleem dat zo snel mogelijk moet verdwijnen, maar als aanwijzing dat er iets zichtbaar wordt wat wij nog niet volledig begrijpen. Dat wat schuurt, zou ons dan niet wegvoeren van de betekenis, maar er juist naartoe kunnen leiden.

In die gedachte ligt een andere benadering van hermeneutiek besloten — een benadering die niet primair corrigeert, maar probeert te luisteren naar de samenhang waarin tekst en werkelijkheid elkaar raken. Voor het gebrek aan een beter woord noem ik dat: resonantie.

Resonantie is geen subjectieve ervaring in de zin van: wat mij aanspreekt is waar. Zij is ook geen poging om de tekst te laten samenvallen met onze gevoelens of voorkeuren. Integendeel. Resonantie veronderstelt dat betekenis ons voorafgaat, en dat verstaan ontstaat waar wij afgestemd raken op die betekenis.

Dat vraagt om een andere houding.

Niet de houding van degene die een tekst beheerst, maar van degene die zich laat aanspreken. Niet het zoeken naar een uitleg die past, maar het zoeken naar samenhang die zich laat herkennen. In die zin is verstaan geen productie, maar ontvangst.

Wanneer wij zo kijken, verandert ook de functie van de spanning.

Zij wordt geen aanleiding om de tekst aan te passen, maar een uitnodiging om dieper te kijken. Waar zit de breuk? Wat wordt hier zichtbaar? Gaat het om een situatie waarin de werkelijkheid botst met de betekenis van de tekst — of om een situatie waarin wij de betekenis nog niet scherp genoeg zien?

Die vragen verschuiven het perspectief.

In plaats van direct te vragen wat geoorloofd is, ontstaat de vraag wat er in wezen gaande is. Niet alleen: wat staat er geschreven? Maar ook: wat wordt hier zichtbaar van de werkelijkheid waar die woorden naar verwijzen?

Dat vraagt om een onderscheid dat niet altijd eenvoudig is, maar wel wezenlijk.

Niet elke spanning betekent dat de betekenis moet worden bijgesteld. Soms wijst zij juist op een breuk in de werkelijkheid zelf — op een situatie waarin datgene wat de tekst beschrijft, niet of niet meer aanwezig is. In andere gevallen wijst dezelfde spanning niet op een breuk, maar op een verlies aan zicht: de werkelijkheid is er nog wel, maar wij herkennen haar niet meer of hebben haar verwaarloosd.

Het verschil tussen die twee is van groot belang.

Want in het eerste geval kan het zijn dat wij erkennen dat een werkelijkheid feitelijk al ontwricht is, ook al blijft zij uiterlijk bestaan. In het tweede geval vraagt dezelfde spanning niet om erkenning van een breuk, maar om hernieuwde toewending — om het opnieuw zoeken naar datgene wat verloren dreigt te gaan.

Resonantie probeert dat onderscheid te horen.

Zij vraagt niet allereerst: wat mag? Maar: wat is hier? Wat wordt hier zichtbaar van de werkelijkheid waar de tekst naar verwijst? En hoe verhouden die twee zich tot elkaar?

In die vragen blijft de tekst haar plaats behouden. Niet als een verzameling regels die moeten worden toegepast, maar als een getuigenis van een werkelijkheid die zich niet door ons laat maken, maar die wij kunnen herkennen — of miskennen.

Daarmee blijft ook haar gezag intact.

Niet omdat zij zich altijd onmiddellijk laat inpassen in onze ervaring, maar juist omdat zij ons kan tegenspreken, kan corrigeren en kan uitnodigen tot een dieper verstaan. Tegelijk wordt ook de werkelijkheid serieus genomen, niet als tegenstem, maar als plaats waar betekenis zich concreet aandient.

Resonantie zoekt de samenhang tussen die twee.

Zij veronderstelt dat waarheid niet ontstaat door het kiezen tussen tekst en werkelijkheid, maar door het luisteren naar de wijze waarop zij elkaar wederzijds verhelderen. Dat vraagt om geduld, om onderscheidingsvermogen en om de bereidheid om niet te snel tot conclusies te komen.

Het is een weg die minder houvast lijkt te bieden dan het direct formuleren van regels, maar die mogelijk dichter brengt bij wat verstaan ten diepste is.

Want misschien ligt de betekenis niet in wat wij uit de tekst halen, maar in wat zich aandient wanneer wij leren luisteren — naar de tekst, naar de werkelijkheid, en naar de samenhang waarin zij elkaar raken.

Daar, in die ontmoeting, zou verstaan kunnen ontstaan.