Wanneer crisis het nieuwe normaal wordt

Over risico, perceptie en het verlies van onderscheidingsvermogen

In moderne samenlevingen lijkt het woord crisis zijn oorspronkelijke betekenis te hebben verloren. Het duikt op in vrijwel elk domein van het publieke leven: klimaatcrisis, stikstofcrisis, energiecrisis, gezondheidscrisis, democratische crisis. De indruk ontstaat dat de werkelijkheid zelf steeds instabieler wordt.

Maar er kan ook een andere vraag worden gesteld:
leven we werkelijk in een tijd van uitzonderlijke crises, of zijn we in toenemende mate gaan denken in termen van crisis?

Deze vraag staat centraal in het boek Vertrouwd met de werkelijkheid van de Nederlandse chemicus en wetenschapstheoreticus Jaap C. Hanekamp. Hanekamp laat zien dat moderne samenlevingen een opmerkelijke neiging hebben ontwikkeld om risico’s te interpreteren als existentiële bedreigingen. Daardoor ontstaat een situatie waarin onzekerheid zelf al voldoende wordt om ingrijpende politieke en maatschappelijke maatregelen te rechtvaardigen.

Het probleem ligt daarbij zelden in de werkelijkheid zelf. Het ligt eerder in de manier waarop risico’s worden waargenomen, geïnterpreteerd en gecommuniceerd.

Risico is immers geen objectieve grootheid die eenvoudig kan worden afgelezen uit de werkelijkheid. Het is altijd een combinatie van feitelijke gegevens, interpretatie en maatschappelijke context. Wanneer die interpretatie wordt gedomineerd door angst, kan zelfs een relatief klein risico het karakter van een crisis krijgen.

In dat proces spelen drie instituties een sleutelrol: overheid, wetenschap en media.

Wetenschap levert modellen en voorspellingen. Overheden vertalen die in beleid. Media brengen de boodschap naar het publiek. Op zichzelf is dat een legitieme taakverdeling. Maar wanneer binnen deze drie domeinen dezelfde logica van risicomaximalisatie ontstaat, kan een versterkend mechanisme optreden.

Onzekerheid wordt dan niet meer gepresenteerd als een normale eigenschap van kennis, maar als een reden tot alarm. Hypothesen krijgen de status van dreigingen. En modellen worden behandeld alsof zij de werkelijkheid zelf beschrijven.

Het resultaat is een cultuur waarin voorzichtigheid gemakkelijk omslaat in permanente onrust.

Op dat punt raakt Hanekamps analyse aan een dieper probleem: het verlies van onderscheidingsvermogen.

Het vermogen om onderscheid te maken tussen waarschijnlijk en onwaarschijnlijk, tussen hypothese en bewijs, tussen risico en ramp, is een essentieel onderdeel van rationeel denken. Zonder dat vermogen wordt de werkelijkheid al snel een bron van voortdurende onzekerheid.

Interessant genoeg is dit probleem niet alleen institutioneel, maar ook cognitief.

De psycholoog en Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman heeft laten zien dat mensen twee verschillende manieren van denken gebruiken. Het eerste systeem is snel, intuïtief en emotioneel. Het tweede systeem is trager, analytischer en meer gericht op reflectie.

In situaties van onzekerheid is het snelle systeem bijzonder gevoelig voor dramatische signalen. Het reageert sterker op mogelijke rampen dan op statistische waarschijnlijkheden. Daardoor kunnen zeldzame gebeurtenissen een onevenredig grote rol gaan spelen in onze perceptie van risico.

Maar er speelt nog een diepere culturele dimensie.

De Britse psychiater en cultuurfilosoof Iain McGilchrist heeft in zijn werk betoogd dat moderne samenlevingen steeds sterker worden gedomineerd door een manier van denken die gericht is op controle, abstractie en modellering. Volgens McGilchrist hangt dit samen met een verschuiving in de balans tussen de twee hersenhelften.

De linker hemisfeer is gespecialiseerd in analyse, categorisatie en manipulatie van informatie. De rechter hemisfeer daarentegen is meer gericht op context, relaties en het directe ervaren van de werkelijkheid.

Wanneer een cultuur sterk wordt gedomineerd door de eerste manier van denken, kan een merkwaardige paradox ontstaan: men beschikt over steeds meer modellen van de werkelijkheid, maar raakt tegelijkertijd verder verwijderd van de werkelijkheid zelf.

Modellen worden dan niet langer hulpmiddelen om de wereld te begrijpen, maar gaan fungeren als vervanging van de wereld.

In zo’n context krijgt het begrip crisis een nieuwe functie. Het wordt niet alleen een beschrijving van een uitzonderlijke situatie, maar ook een instrument om de wereld bestuurbaar te maken.

Crisis legitimeert ingrijpen.
Crisis rechtvaardigt beleid.
Crisis creëert urgentie.

En urgentie is de brandstof van bestuurlijke systemen.

Daarmee ontstaat een situatie waarin de werkelijkheid steeds vaker wordt gezien door de lens van potentiële catastrofes.

Tegenover deze ontwikkeling plaatst Hanekamp een verrassend eenvoudig uitgangspunt: vertrouwen in de werkelijkheid.

Dat vertrouwen betekent niet dat risico’s worden ontkend. Het betekent dat men erkent dat onzekerheid een onvermijdelijk onderdeel is van het menselijk bestaan. De werkelijkheid is complexer dan onze modellen en robuuster dan onze angsten vaak suggereren.

Om dat te zien is echter een bepaald soort aandacht nodig.

Aandacht voor verhoudingen.
Aandacht voor context.
Aandacht voor de geschiedenis van een probleem.

Want veel van wat vandaag als een plotselinge crisis verschijnt, blijkt bij nadere beschouwing het resultaat van een langer ontwikkelingsproces.

Hier wordt een ander onderscheid belangrijk: het verschil tussen het beschrijven van gebeurtenissen en het herkennen van patronen.

Gebeurtenissen spelen zich af in de opeenvolging van de tijd. Maar patronen worden pas zichtbaar wanneer men ook kijkt naar de ontwikkeling in die tijd. Met andere woorden: wanneer men niet alleen synchroon kijkt, maar ook diachroon.

Zonder dat diachrone perspectief blijft de werkelijkheid een verzameling losse incidenten. Met dat perspectief kan zij veranderen in een begrijpelijk patroon.

Misschien is dat uiteindelijk de diepere uitdaging van onze tijd: niet het bestrijden van steeds nieuwe crises, maar het hervinden van het vermogen om de werkelijkheid als samenhang te zien.

Want wie de samenhang verliest, ziet overal dreiging.
Wie de samenhang herkent, ziet ook grenzen, proporties en mogelijkheden.

En misschien is dat wel de eerste stap om opnieuw vertrouwd te raken met de werkelijkheid.